Czy powstaje szczepionka na boreliozę? Co wiadomo o nowych badaniach

Borelioza (choroba z Lyme) pozostaje jedną z najczęściej rozpoznawanych chorób przenoszonych przez kleszcze w Europie i Ameryce Północnej. Od wielu lat trwają prace nad skuteczną szczepionką dla ludzi, która może potencjalnie zmniejszyć ryzyko zakażenia po ukąszeniu przez kleszcza, ale preparat nadal nie jest dostępny do rutynowego stosowania.

W 2026 roku firmy Pfizer i Valneva opublikowały wyniki dużego badania klinicznego fazy 3 dotyczącego szczepionki PF-07307405 (wcześniej VLA15). Preparat nie jest jeszcze dostępny dla pacjentów, jednak uzyskane wyniki są obiecujące i mogą przybliżyć pojawienie się pierwszej od wielu lat szczepionki przeciw boreliozie.

---

Szczepionka na boreliozę PF-07307405 (VLA15)

Najbardziej zaawansowanym kandydatem na szczepionkę przeciw boreliozie jest obecnie preparat PF-07307405 (VLA15), opracowywany wspólnie przez firmy Pfizer i Valneva.

W badaniu klinicznym fazy 3 (VALOR) uczestniczyło około 9400 osób w wieku od 5 lat. Badanie prowadzono w regionach o podwyższonym ryzyku zachorowania na boreliozę w Europie oraz Ameryce Północnej.

Schemat szczepienia obejmował:

• trzy dawki podstawowe,
• dawkę przypominającą przed kolejnym sezonem aktywności kleszczy.

Według wstępnych danych z badania klinicznego fazy 3, po zakończeniu pełnego cyklu szczepień skuteczność szczepionki w zapobieganiu potwierdzonej boreliozie wyniosła około 73%. Nie oznacza to jeszcze dopuszczenia preparatu do stosowania, a wyniki wymagają dalszej oceny przez organy regulacyjne.

W dostępnych materiałach nie zgłoszono nowych istotnych sygnałów bezpieczeństwa, jednak ostateczna ocena wymaga pełnej analizy danych z badań fazy 3 oraz publikacji wyników.

---

Jak działa szczepionka przeciw boreliozie?

Mechanizm działania szczepionki polega na pobudzeniu odpowiedzi immunologicznej przeciwko białku OspA.

Preparat zawiera fragmenty białka OspA występującego na powierzchni bakterii z rodzaju Borrelia, odpowiedzialnych za rozwój boreliozy. Szczepionka obejmuje sześć najważniejszych wariantów bakterii występujących w Europie i Ameryce Północnej.

Po szczepieniu organizm produkuje przeciwciała przeciwko białku OspA. Gdy później dochodzi do ukąszenia przez zakażonego kleszcza, przeciwciała trafiają wraz z pobraną krwią do przewodu pokarmowego pasożyta.

Tam wiążą bakterie jeszcze przed ich przedostaniem się do organizmu człowieka, co może skutecznie zablokować rozwój zakażenia.

W praktyce oznacza to, że szczepionka działa na bardzo wczesnym etapie transmisji choroby.

---

Na jakim etapie jest obecnie szczepionka przeciw boreliozie?

Mimo obiecujących wyników badań klinicznych preparat PF-07307405 (VLA15) nie jest jeszcze dostępny do rutynowego stosowania. Obecnie trwa proces analizowania wyników badań oraz przygotowywania dokumentacji niezbędnej do oceny przez właściwe organy regulacyjne.

Dopiero po zakończeniu procedur rejestracyjnych i potwierdzeniu korzystnego stosunku korzyści do ryzyka możliwe będzie podjęcie decyzji o dopuszczeniu szczepionki do stosowania w poszczególnych krajach.

Oznacza to, że choć rozwój pierwszej od wielu lat szczepionki przeciw boreliozie znajduje się na zaawansowanym etapie, preparat nadal pozostaje w fazie poprzedzającej ewentualne wprowadzenie do powszechnego użytku.

Do czasu zakończenia tego procesu podstawowe znaczenie mają działania profilaktyczne ograniczające ryzyko zakażenia oraz właściwe postępowanie po ukąszeniu przez kleszcza.

---

Co zrobić po ukąszeniu przez kleszcza?

Mimo postępów w pracach nad szczepionką podstawą profilaktyki nadal pozostaje szybka reakcja po zauważeniu kleszcza.

Po ukąszeniu zaleca się:

• jak najszybsze usunięcie kleszcza,
• dezynfekcję miejsca wkłucia,
• obserwację skóry przez kolejne tygodnie,
• zwrócenie uwagi na pojawienie się rumienia wędrującego.

Rumień wędrujący to charakterystyczne, powiększające się zaczerwienienie skóry wokół miejsca ukąszenia. Jego wystąpienie wymaga konsultacji lekarskiej, ponieważ może być pierwszym objawem boreliozy.

Niepokój powinny również wzbudzić objawy takie jak:

• gorączka,
• bóle mięśni i stawów,
• przewlekłe zmęczenie,
• objawy neurologiczne pojawiające się po ukąszeniu.

---

Czy po ukąszeniu kleszcza trzeba przyjmować antybiotyk?

Nie zawsze.

Aktualne zalecenia stosowane w Europie i Polsce nie rekomendują rutynowego przyjmowania antybiotyków po każdym ukąszeniu przez kleszcza.

W większości przypadków wystarczająca jest obserwacja miejsca ukąszenia oraz monitorowanie ewentualnych objawów infekcji.

Leczenie antybiotykiem wdraża się zazwyczaj dopiero wtedy, gdy pojawią się objawy sugerujące rozwój boreliozy lub gdy lekarz stwierdzi konkretne wskazania medyczne.

Dlatego sam fakt ukąszenia przez kleszcza nie oznacza automatycznej konieczności rozpoczęcia antybiotykoterapii.

---

Szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu

Warto pamiętać, że choć szczepionka przeciw boreliozie nadal oczekuje na decyzje regulatorów, w Polsce od wielu lat dostępne są szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM).

Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą wirusową, której również można nabawić się po ukąszeniu przez zakażonego kleszcza.

Dostępne preparaty, takie jak FSME-Immun czy Encepur, zawierają inaktywowanego wirusa i są stosowane zarówno u dorosłych, jak i u dzieci zgodnie z obowiązującymi wskazaniami.

Szczepienie jest szczególnie zalecane osobom często przebywającym:

• w lasach,
• na terenach zielonych,
• podczas pracy w środowisku leśnym,
• podczas częstych aktywności outdoorowych.

Warto podkreślić, że szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu nie chroni przed boreliozą, ponieważ są to dwie różne choroby!

---

Podsumowanie

Nowa szczepionka przeciw boreliozie PF-07307405 (VLA15) osiągnęła jeden z najbardziej zaawansowanych etapów badań klinicznych. Dotychczasowe dane nie wykazały nowych istotnych sygnałów bezpieczeństwa w opublikowanych materiałach badania.

Do czasu ewentualnej rejestracji najważniejszymi metodami ochrony pozostają unikanie ukąszeń kleszczy, szybkie usuwanie pasożytów ze skóry oraz obserwacja objawów mogących świadczyć o rozwoju boreliozy.

---

Źródła

1. Pfizer and Valneva Announce Positive Phase 3 Top-Line Results for Lyme Disease Vaccine Candidate
2. ClinicalTrials.gov – Study NCT05477524 (VALOR Trial)
3. Frontiers in Immunology – Lyme Disease Vaccine Candidate VLA15
4. Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych – Rekomendacje
5. Główny Inspektorat Sanitarny – Szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu
6. Medycyna Praktyczna – Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu